Dairiler bu heriketke 200 ming kadirning seperwer qilinidighanliqini jakarlighan idi. Xitay hökümiti bu heriket yerlik xelqning turmush sapasini yuqiri kötürüp,, yerliktiki saqliniwatqan mesililerni hel qilish, xelqning muqimliq tonushini östürüshke yardem béridighanliqini ilgiri sürüp kelgen.

Halbuki, bu heriketke 2 yil bolup qaldi. Bu ikki yilda qandaq mesililerni hel qildi? töwenge chüshken kadirlar buninggha qandaq qaraydu? ular qandaq mesililerni bayqidi? biz bu soallargha jawab izdep bir uyghur kadirni ziyaret qilduq.

Ghiyasidin ependi uyghur élining shimalidiki melum bir organning kadiri. U buningdin ikki yil awwal töwenge chüshüp, xotendiki melum bir yézida bir yil turghan. Uning körsitishiche, xoten yézilarda aile ezasi yaki uruq-Tughqini siyasiy, diniy ishlargha chétilip qalghan aililerning hayati intayin müshkül ehwalda iken. Ghiyasidin, xitay hökümitining bundaq aililerge «chétip jazalash» usuli qolliniwatqanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin programmining tepsilatini anglighaysiz.

«Asiya xewerliri» namliq tor gézitide ötken jüme küni «shinjangda bir yil ichide 1000 din oshuq toqunush yüz berdi» mawzusida bir xewer maqalisi élan qilindi. Bu xewer xongkongda turushluq «kishilik hoquq we démokratiye uchur merkizi» igiligen uchurgha asasen yézilghan bolup, uningda éytilishiche, yuqiridiki bu uchurni uyghur élida mexsus topilangning aldini élish qoralliq saqchi qismidin dem élishqa chiqqan bir sabiq saqchi teminligen iken. U sabiq saqchi xongkongdiki bu kishilik hoquq orginining ziyaritini qobul qilghanda uyghur élida ötken bir yil ichide mingdin oshuq toqunush yüz bergenlikini, peqet qeshqer shehirining özidila yüz bergen weqening 150 qétim etrapida ikenlikini éytip bergen.

Hemmidin muhimi, u sözi jeryanida ötken yil 22-Iyun küni qeshqerde yüz bergen we radiyomiz teripidin igilinip dunyagha ashkarilanghan «taxta köwrük» weqesi heqqide toxtalghan. U sözide weqening xitaydiki xewerlerde éytilghandek «aldin pilanlanghan zorawan térrorluq herikiti» emeslikini, uning esli bir naraziliq namayishidin kéyin toqunushqa aylanghanliqini éytqan. Shu kündiki weqede atawulla dawut bashchiliqidiki bir jemet kishiliridin bolup, jemiy 15 kishi xitay saqchiliri teripidin étip öltürülgen idi.

Yuqiridiki bu saqchining weqe heqqide éytqanliri chetellerdiki közetküchilerning diqqitini qozghidi. Amérikidiki uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi hénriy shajéski ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi : «menche nahayiti diqqet qozghaydighan bir xewer iken. Démek bu yerde xitay hökümitining uyghur élida yüz bergen weqelerge bergen resmiy izahatidin perqliq bir bayanat otturigha chiqiwatidu. Hemmimiz bilgendek, xitay hökümiti dawamliq halda yüz bergen weqeni aldin pilanlanghan térrorluq hujumi deydu, emma bashqa héchqandaq tepsiliy uchur bermeydu. Elwette bu saqchining éytqanlirining ishenchlik yaki emesliki testiqlinishi kérek. Emma biz burun yüz bergen weqelerdinmu buni bilimiz, yeni u yerde bir namayish bolghan we u namayishlar qattiq qolluq bilen basturulup bolghandin kéyin «térrorluq weqesi» dep isim qoyulghan. Bu yerde muhim bolghan nerse xelqaradiki alaqidar qanun maddilarda térrorluqni belgileshte ochuq -Ashkariliq we weqege seweb bolghan qozghatquch amil intayin muhim déyilgen. Shunga biz xitay hökümitining mushundaq weqelerde ochuq -Ashkara bolushini, rayonni pütünley taqiwalmasliqini, weqelerni qoralliq basturushning ornigha uyghurlargha özining naraziliqni tinch yol bilen ipadilesh imkani bérishni telep qilimiz» dédi.

«Asiya xewerliri» tor géziti öz xewiride, uyghur élida yüz bergen weqelerde xitay hökümitining dawamliq halda islami térror guruppilirini eyibleydighanliqini, emma bu weqelerning qarimaqqa bek térrorluq hujumigha oxshap ketmeydighanliqini bildürgen we «xitay hökümiti bu weqelerde dawamliq islamchi térrorchilarni eyibleydu we özining uyghur élida bésim siyasiti yürgüzüwatqanliqini qetiy ret qilidu» dep bayan qilghan. Uyghur amérika birleshmisi reisi élshat hesen ependi uyghur élida yüz bergen we térrorluq weqesi ikenliki ilgiri sürülüwatqan weqelerning her waqit özliride guman qozghap kelgenlikini bildürdi.

Derweqe, aldinqi hepte charshenbe küni xitayning resmiy axbaratliri uchur tarqitip, xotenning qaraqash nahiyiside «bir ochum térrorchilarning pilanliq halda qaraqash partkom binasigha térrorluq hujumi qilghanliqi» ni xewer qildi. Asiya xewerliri géziti uyghur éligha chetellik muxbirlarning bérishi cheklengen bolghachqa, qaraqashtiki weqening arqa körünüshining zadi némilikini bilishning mumkin bolmighanliqini bayan qilghan. Hénriy shajéski ependi bu heqte toxtilip «qaraqashta yüz bergen weqeni xitay hökümiti térrorluq dep élan qildi. Elwette buni éniq ispatlaydighan héchqandaq menbe yoq. Xitay hökümiti ilgiri nurghun qétim tinch élip bérilghan namayishlarnimu térrorluq weqesi dégen bolghachqa, héchqandaq xelqara axbarat orgini bu xewerge jiddiy qarimidi. Hetta hökümetlernimu misalgha alayli, héchqandaq bir hökümet chiqip, bu térrorluq weqesini eyiblimidi. Mana bu,xelqara jamaetning xitayning térrorluq weqeliri heqqidiki bayanliridin gumanlinidighanliqini körsitip béridu» dédi. U shundaqla sözide, herqaysi dölet hökümetliri xitay bilen térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashqanda mana bu mesilini köz aldida tutup turup xitaydin ochuq -Ashkara bolushni, özlirini heqiqiy pakitlar bilen teminleshni telep qilishi kérek, dédi.

Shu yer waqti péshindin kiyin quran kerim tilawiti bilen bashlanghan mezkur paaliyette, merhumning qisqiche tarixi, ish-Paaliyetliri we pikir-Qarashliri tonushturuldi we merhumgha duayi-Tilekler boldi. Köpchilik insanning hayat-Mamatigha alaqidar ilahiy nesihetlerdin waqiplandi. Paaliyet axirida erkin söhbetlerde bolghan jamaet, türlük sahelerde mungdiship, sham namizidin kiyin qaytishti.

Mezkur jemiyetning bash mesuli obulqasim abduleziz ependi, bu yilning tunji paaliyitini, merhumgha atap oyushturushtiki muddia toghriliq izahat berdi we paaliyettin melumat berdi.

Paaliyet ishtirakchiliridin ziyaritimizni qobul qilghan yawropa sherqiy türkistan maarip jemiyitining mesulliri merhumning wapati we qimmetlik hayatigha alaqidar bilidighanlirini radiyo anglighuchilirimiz bilen ortaqlashti.

Ayliq söhbet paaliyiti yawropa sherqiy türkistan maarip jemiyitining izchil dawam qilip kéliwatqan asasliq paaliyetliridin biri bolup, uningda öz-Ara didarlishish, hal-Mungdishish, erkin söhbet, diniy telimat, ibadetke alaqidar kolléktip paaliyetler mezmun qilinip kelmekte.

Uyghurlar diyarida kölem we san jehette izchil éship méngiwatqan türlük qarshiliq heriketliri herqaysi axbarat wasitiliride oxshimighan shekillerde yer éliwatqan bir peytte, xitaydiki herqaysi axbarat wasitiliri uyghurlar diyarida atmish yildin buyan qandaq alemshumul özgirishlerning barliqqa kelgenliki heqqide köpligen teshwiqatlarni yolgha qoyuwatqanliqi melum. Bu xil ziddiyetlik ehwalgha qarita uyghurlar diyari bilen tonushluq bolghan bir qisim mutexessisler we siyasiy paaliyetchiler pikir qilip, uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketliride mewjut boluwatqan heriketlendürgüch küchning menbesi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Uyghurlar diyari heqqide xitay axbarat menbeliri we gherb dunyasi muxbirlirining melumatliridin ashkara boluwatqan, shundaqla barghanséri xelqara jamaetchilikning diqqitini chékiwatqan bir yüzlinish ‏-Xitay dölitining herbiy ishghaliyet sheklidiki idare qilish sistémisining barghanséri küchiyip bérishi hemde mezkur rayondiki yerlik ahale bolghan uyghurlarning xitay hakimiyitining hökümranliq sistémisigha zorluq küchi arqiliq qarshiliq körsitish herikitining san jehette izchil éship méngishidur.

Xitay axbaratliri bu xildiki qarshiliq heriketliri heqqide söz bolghan haman tekrarlaydighan bir muhim nuqta uyghurlarning bu xildiki qarshiliqlirini ularning diniy étiqad paaliyetliride ewj élishqa bashlighan «esebiylik»ke baghlashtur. Emma xitaydiki milletler munasiwiti heqqide chongqur izdengen alimlar bu nuqtigha qoshulmaydu. Shular qatarida indiana uniwérsitéti merkiziy yawro-Asiya fakultétining proféssori élliyot spérlingmu uyghurlarning qarshiliq heriketliridiki heriketlendürgüch küchning «esebiylik» sewebidin emes, belki xitay hökümitining uyghurlarni «esebiy» bolushqa mejburlishi arqisida otturigha chiqqanliqini tekitleydu. U bu heqte toxtilip mundaq deydu: «uyghurlar xitay xelq jumhuriyitide tolimu éghir külpetlerge muptila bolmaqta. Ilham toxti bolsa bu ehwallarni étibargha élishni murajiet qilghan. Lékin u bölgünchilikni teshebbus qilmighan. Eksiche, uyghurlar duch kéliwatqan mesililer hemde uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqidiki ashkara melumatlar we ashkara uchurlarni telep qilghan. Xitay dölitining qilghinidek ashu xildiki muressechilerge hujumgha ötüsh, yene kélip ilhamgha oxshash birining, héchnémidin héchnéme yoq ashundaq qattiq zerbige uchrishi, yeni öz pikrini ipadileshtek héchqandaq bir erkin dölette jinayet hésablanmaydighan bir hadise üchün muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinishi zadila eqilge sighmaydighan bir ish. Qachaniki mushundaq ehwal körülidiken, u chaghda tebiri hazirghiche unche roshen bolmaywatqan ‹esebiylik› tin bashqa yolning hemmisi taqalghan bolidu. U chaghda mushu ‹esebiylerche› topi xelqning omumiy naraziliqini ipadilishidiki yégane wasite bolup qalidu. Mana mushu teriqide xitay del mushundaq esebiylikke zémin hazirlawatidu. Shu wejidin bu hal hazirqi dunyada tolimu xeterlik. Shuning üchün dunya buninggha heqiqiy rewishte étibar bérishi zörür.»

Awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori, uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetni yéqindin közitip kéliwatqan analizchi maykil klark bolsa, uyghurlar diyaridiki uyghurlarning qarshiliq heriketlirining ewj élishi we buning sewebliri heqqide toxtalghanda buningdiki bir muhim amil «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep atilip kéliwatqan uyghurlar rayonida uyghurlargha heqiqiy yosunda hoquq bérilmigenlikte, dep qaraydu. U bu heqte mundaq deydu: «xitay kompartiyisi üchün hazir méngisining qétiqi chiqip kétiwatqan mesile belkim ularning shinjangni qandaq idare qilish we buni yenimu yuqiri pellige élip chiqish qurulmisini qaysi shekilde emelge ashurush bolsa kérek. Gardnér bowingdon 2011-Yili uyghurlar heqqide meshhur bolghan bir eser («uyghurlar: öz wetinide musapir bolghanlar») ni neshr qildurdi. U kitabida bu heqtiki mesililerning sewebi heqqide toxtalghan. Xuddi shu eserde bayan qilinghandek, xitay kompartiyisi 1949-Yilidin kéyin, bolupmu 1955-Yilidin kéyin shinjangda her derijilik aptonomiyilik idare qilish sistémisini berpa qilip chiqti, emma bular emeliyette tashqi küchlerning yerlikke hökümranliq qilish endizisi bolup chiqti. Shuninggha mas halda xitay kompartiyisi shinjangda uyghur, xitay, qazaq, mongghul, tajik qatarliq on üch étnik milliy terkibni resmiy yosunda étirap qildi. Bowingdon bundaq qilishtiki asasiy meqset omumiy rayon miqyasidiki ‹uyghur aptonom rayoni› dégen hoquqni her derijilik yerlik aptonomiye organliri bolghan oblastlar arqiliq parchilash, shu arqiliq yerlikte yétekchi orunda turuwatqan, shundaqla asasiy millet bolghan uyghurlargha bérilgen aptonomiye hoquqini téximu ajizlashturuwétish, dep körsitidu. Shunga 1955-Yilidin kéyinki aptonom rayonluq hökümetning bu jehettiki tereqqiyatigha nezirimizni aghdurghanda shuni bayqaymizki, bu tereqqiyat musapisi emeliyette uyghurlarning ashu tüplük hoquqini ajizlashturush yoli sheklide otturigha chiqqan.»

Washington shehiridiki jorj washington uniwérsitétining proféssori shan robérts bu mesile heqqide maykil klarkning qarashlirigha anche oxshap ketmeydighan pikirde. Uning qarishiche, uyghurlar rayonida ötken atmish yilda hul esliheler we bashqa jehetlerde ghayet zor özgirishler we «tereqqiyat» menzirisi barliqqa kelgen bolsimu, bu ehwal yerlik xelq bolghan uyghurlargha héchqanche menpeet élip kélelmigen. Buning bilen yerlik xelq bolghan uyghurlarning naraziliqi kélip chiqqan, kéyinche bu naraziliq toqunushlargha aylinishqa bashlighan. U bu heqte toxtilip mundaq deydu: «tereqqiyat herqachan melum rayondiki xelqqe nisbeten ijabiy tesir körsitidighan amil. Emma mesile mushu tereqqiyat hadisisining qaysi shekilde orunlinishidur. Tereqqiyat öz nöwitide yene toqunushlarnimu wujudqa keltüridu. Bezide tereqqiyat toqunushlarni peyda qilsa yene köpligen tereqqiyat shekilliri mahiyette toqunushlarni tügitidu. Halbuki, shinjangda qandaq tereqqiyatlarning bolghanliqigha nezer salghanda aldi bilen közde tutushqa tégishlik bolghan nuqtilar mezkur rayonda tereqqiyatning qandaq yosunda otturigha chiqqanliqigha, shundaqla yerlik ahalining eng zörür éhtiyajlirini qaysi derijide öz ichige alghanliqigha, shuning bilen bir waqitta shinjangning özidiki we béyjingdiki dairilerning neziride bu xil tereqqiyatning qaysi yosunda emeliyleshkenlikige qarashtur. Emma del mushu nuqtilar biz dewatqan ‹tereqqiyat› tiki tüplük mesililer bolup qalmaqta. Shunga melum menidin alghanda, shinjangdiki biz dewatqan ‹tereqqiyat›, bolupmu 1990-Yillarning axirliridin taki 2000 -Yillarghiche bolghan mezgildiki ‹tereqqiyat› bu rayondiki uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki toqunushlarni téximu yuqiri pellige chiqardi. Buningdiki bir muhim amil bolsa, del mezkur rayongha köchüp kéliwatqan xitay köchmenlirining mushu rayondiki ‹tereqqiyat› lar bilen chemberchas baghlinip ketkenlikidur.»

Uyghurlar diyaridiki künséri éghirlap méngiwatqan qarshiliq heriketlirining tüpki sewebliri heqqidiki mulahizide «sherqiy türkistan sürgün hökümiti» ning prézidénti exmetjan osman chetel mutexessislirige oxshimaydighan pikirni otturigha qoyidu. Uning pikriche, yerlik xelq bolghan uyghurlarning hoquq jehettiki tengsizlik, bayliq teqsimatidiki bir tereplimilik qatarliq amillardin narazi bolushi peqet mesilining bir teripi, buningda hemmidinmu muhim bolghan bir nuqta uyghurlarning qarshiliq herikitidiki ishghaliyetchi hakimiyetke bolghan qarshiliq amili aldi bilen étibargha élinghanda bu mesilini toghra chüshendürgili bolidu.

Melum bolushiche, xitay axbaratliri uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketlirining yene bir muhim sewebini tashqi dunyadiki düshmen küchlerning qutratquluqi arqisida kélip chiqqan, dep qarawatqan bolup, mezkur mesilini chöridigen mulahiziler bu sahediki mutexessisler arisida hélihem dawam qilmaqta.

Dunya 2016‏-Yilni uzitip qoyup 2017‏‏-Yilni kütiwaldi. Shübhisizki, 2016‏-Yili uyghurlar üchün rahet bir yil bolmidi. Pasport yighiwélish, tughqanchiliq ornitish, meschit chéqish, ashqunluqni tügitish dégendek siyasiy heriketler 2016‏-Yiligha tamghisini urni.

Emma, 2016‏-Yili uyghur siyasiy dawagerliri nuqtisidin qandaq bir yil boldi? 2017‏-Yili qandaq bolidu? xelqara uyghur herikitide qandaq özgirishler boldi we bolidu? biz bu soallarning jawabini izdep, d u q reisi, uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimni ziyaret qilduq.

Rabiye qadir xanim 2016‏-Yilning uyghurlar üchün, uyghur herikiti üchün intayin müshkül bir yil bolghanliqini bildürdi. Uning qeyt qilishiche, 2016‏-Yili xitayning cheteldiki uyghur aktiplirigha bolghan bésimi we tehditi kücheygen. Uyghur herikiti yéngi xris we riqabetlerge duch kelgen.

Emma, rabiye qadir xanim uyghur herikiti we uyghur xelqining kélechikige ümidwar qaraydighanliqini, 2017‏-Yildiki pilani aliy kéngesh yighini chaqirish, uyghur mesilisining dunya küntertipidiki ornini kötürüsh ikenlikini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishi arqiliq muxbirimizning ziyaret xatirisining tepsilatini anglighaysiler.

Yéqinda uyghur diyaridin yawropadiki melum bir döletke kélip olturaqlashqan, isim sheripini ashkarilashni xalimighan bir uyghur xanim ziyaritimizni qobul qilip, özining yaghliq chigkenliki sewebidin duch kelgen awarichiliklerni anglatti.

Bu xanimning bildürüshiche, u yaghliq chigkenliki sewebidin kocha aptobusidin chüshüp kétishke mejburlanghan.

U xanim mundaq deydu: «2016-Yili uyghur diyarida, yaghliq chigken we uzun kiyim kiygen ayallargha bolghan bésim hessilep éship ketti. Yaghliq chigkenlikim sewebidin aptobustin chüshürüwétildim. Taksighimu almidi. Bir yerge barsam yaghliqimni özüm xalighanche chigelmey, arqichilap chigishke mejbur boldum. Yaghliq chigken ayallargha nisbeten jemiyette soghuq muamile bolghanliqi üchün, bir yerge barsam uruq-Tughqanlirim bille élip bérishqa toghra keldi.»

Muxbir: aptobustin néme sewebtin chüshürüwétilgenlikingiz heqqide tepsiliyrek toxtilip béremsiz? shopur bilen aringizda qandaq bir dialog bolup ötti?

Xanim: shopur manga, yaghliqingizni éngikingizdin chigipsiz, arqingizdin chigishingiz kérekti, kiyimingiz uzunken, aptobusqa chiqalmaysiz, chüshüp kéting, dédi.

Muxbir: siz, méning uzun kiyim kiyishim we yaki yaghliqni aldidin yaki arqidin chigishim jemiyetning bixeterlikige néme ziyan élip keldi démidingizmu?

Xanim: men, biz musulman uyghur, biz mushundaq uzun kiyim kiyimiz, mashinanggha kocha aptobusi dep yéziwapsen, undaq bolsa, ammiwi aptobus dégen xetni öchürüwétip xenzular üchün dep yaz, dédim.

Ötken yili kanadadin uyghur diyarigha tughqan yoqlash üchün barghan bir xanim bizge ehwal inkas qilip, kucha bazirigha yaghliq chigip kirgen uyghur xanimlirining saqchi aptomobillirigha qopalliq bilen sélinip, tutup turush orunlirigha élip kétilidighanliqini, öziningmu yaghliq chigkenliki sewebidin kucha bazirida saqchilarning qopal muamilisige uchrap tutup turush orunlirigha élip kétilishke tas qalghanliqini, uruq-Tughqanlirining arigha kirip, «bu xanim kanadadin kelgen, bir qanche kün ichide dölitige qaytidu» dep chüshendürüp özini qoghdap qalghanliqini éytqan idi.

Bügünki ziyaritimizni qobul qilghan isim sheripini ashkarilashni xalimighan xanimmu bu xil ehwallarning rastliqini delillidi.

Xitay jemiyitide uyghur ayalliri yaghliq chigkenliki sewebidin éghir kemsitilishke uchrap, kocha aptobusliridin chüshürüwétiliwatqan, hetta saqchilar teripidin qopalliq bilen saqchi aptomobillirigha bésilip tutup turush orunlirigha mejburiy élip kétiliwatqan bolsimu, emma, kanadada ehwal del buning eksiche. Kanada qoralliq qisimliri ichide yaghliq chigken musulman ayallarning barliqi melum. Yéqinda kanada hökümiti yene, taghliq rayonlarda charlash élip baridighan atliq saqchilar ichidiki musulman ayal saqchilarning wezipe ötigende yaghliq chigishige ruxset qilghan.

Yuqiridiki ulinishtin, ixtiyariy muxbirimiz gülshen abduqadirning mezkur xanim bilen élip barghan söhbitining tepsilatini anglighaysiler.

Jewher öz xelqi uyghurlarning qanuniy heqliri üchün sözligen dadisi ilham toxtidin pexirlinidighanliqini bildürüsh bilen bille, xelqara jemiyetni xitay hökümitining qarilishi bilen naheq türmide yétiwatqan dadisi ilham toxtigha erkinlik telep qilishqa chaqirdi.

17-Öktebir küni shiwétsariyediki ikki heptilik ziyaritini ayaghlashturup, amérikigha qaytip kelgen jewher radiomiz uyghur bölümining ziyaritini qobul qildi.

Muxbir: mubarek bolsun jewher! dadingiz ilham toxti 2016-Yilliq martin ennalis kishilik hoquq mukapatigha érishti. Siz dadingizgha wakaliten mukapatni tapshuruwaldingiz, sizni tebrikleymen!
Jewher: rehmet sizge, rehmet!

Jewher bilen salamlashqandin kéyin, béyjingda tughulup 18 yashqiche béyjingda pütünley xitay tili maaripida terbiye alghan jewherning, amérikigha kelgen üch yil jeryanida eslidiki ailide sözlinidighan addiy uyghur tilini téximu béyitqan we mukemmelleshtürgenliki melum boldi.

Jewher bu mewsumdin bashlap özining indiana uniwérsitétida uyghur tilini muntizim öginishni bashlighanliqini bildürgendin kéyin, jewher bilen bolghan söhbitimiz rawan uyghur tilida dawamlashti.

Muxbir: jewher, dadingizgha wakaliten martin ennalis kishilik hoquq mukapatini tapshuruwalghan waqtingizdiki sözliringizni biz angliduq. Ingliz tilida dadingizdin pexirlinidighanliqingizni sözlidingiz, eyni chaghda némilerni oylidingiz? qandaq héssiyatta boldingiz?
Jewher: dadamgha martin ennalis mukapati bérilgenlikidin shundaq xosh boldum we dadamdin pexirlendim. Chünki, dadamgha bu mukapatning bérilishi dunyaning dadamning uyghurlar üchün ishligen xizmitini étirap qilghanliqi. Dadamning uyghurlar üchün ishligen xizmiti dunyada étirap qilindi, men mana mushuningdin xosh boldum. Özümning ilham toxtining qizi bolghinimdin pexirlendim!

Muxbir: siz, shiwétsariyining jenwe shehiride dadingizgha wakaliten mukapatni tapshuruwalghan waqtingizda, dadingizning öz xelqi uyghurlar üchün qilghan xizmetlirini chüshengenlikingizni we sherep hés qilidighanliqingizni éyttingiz, dadingiz bilen bille yashighan chaghliringizda yeni kichik chéghingizda dadingiz ilham toxtining sizge eng qattiq tesir qilghan ishi qaysi?
Jewher: dadamning manga qaldurghan eng chong tesiri, uning bashqilargha yardem qilishni xushalliq dep bilidighan adem ikenliki. Men adem bolush exlaqini dadamdin ögendim désemmu bolidu. Kichik chéghimda dadam béyjingda oquwatqan uyghurlarghimu, xenzularghimu yardem qilatti. Kichik chaghlirimda dadam pat-Pat oqughuchilarni öyge ekiretti, ulargha tamaq béretti, kiyimlirini béretti. Oqughuchilarning daim öyimizge kirip tamaq yégenlikini körettim. Dadam yene héyt, bayramlarda iqtisadiy qiyinchiliqi bar, qiynilip qalghan oqughuchilargha tamaq yenglar dep héytliq béretti, pul béretti. Oqughuchilar dadamni bek yaxshi köretti, dadammu oqughuchilirigha shundaq yaxshi muamile qilatti. Hetta béyjingda kochida uchrighan uyghur momaynimu öyge ekélip, uninggha tamaq bérip, yardem qilghan idi. Men mushularni körüp chong boldum.

Muxbir: kéyinki chaghlarda dadingizning uyghurlar üchün sözlewatqinini, maqale yéziwatqanliqini körgenlikingizni bildürgen idingiz. Kichikingizde dadingizning uyghurlar üchün néme ishlarni qilghanliqini bilettingizmu? qachandin bashlap dadingizning öz xelqi uyghurlar üchün qiliwatqan ishlirining muhimliqini we ehmiyitini chüshendingiz?
Jewher: kichikimde dadamning néme ish qiliwatqanliqini bilmeyttim. Lékin amérikigha kelgendin kéyin andin dadamning tili we qelimi arqiliq uyghurlarning awazini anglitishqa tirishqanliqini, uyghurlarning barawerlikini telep qilghanliqini bildim. Dadam özining barliqini uyghur xelqining qanuniy hoquqi we barawerlik telipini tinchliq yoli bilen anglitishqa béghishlidi. Men kichikimde béyjingda yataqliq mektepte xitayche oqughan, u chaghlarda dadamning ishlirini anche chüshenmeyttim. Bolupmu amérikigha kelgendin kéyin, xelqara taratqularning xewerliridin dadamning qilghan ishlirini bildim, dadam heqqide bérilgen xewerlerdin dadamni chüshendim désemmu bolidu. Bu mewsumdin bashlap indiana uniwérsitétida alghan derslirim ichide uyghur tili dersimu bar. Men hazir uyghurche yézish we oqushni öginiwatimen. Bu qétim jenwege ketken chéghimdimu oqutquchim manga erkin asiya radiosining dadam heqqidiki uyghurche xewerlirini tapshuruq qilip berdi. Men hazir bu xewerlerni oquymen we anglaymen. Mushu arqiliq uyghurchemni yaxshilap dadamning uyghur xelqi üchün qilghan ishlirini téximu yaxshi bilishke we chüshinishke tirishiwatimen.

Muxbir: dadingiz türmige kirgendin kéyinki ehwalini uqtingizmu? hazir qandaq turuwétiptu?
Jewher: dadamning ehwalini bek jiq uqmaymen. Dadamning ehwalini güzelnur achamdin we dadamning tughqanliridin uqtum. Güzelnur achamning déyishiche, dadamning keypiyati yenila burunqidek iken, anche nachar emes iken. Emma burunqigha qarighanda oruqlap qaptu, chachlirimu aqirip qaptu.

Muxbir: béyjingdiki güzelnur xanim we ikki ukingiz heqqide némilerni bilisiz? siz ular bilen téléfonlishalamsiz?
Jewher: güzelnur acham bilen téléfonlishalmaymiz, lékin intérnét arqiliq bezide pat-Pat parangliship turimiz. Güzelnur acham her 3 ayda dadamni yoqlap kélidu. Her qétim qaytip kelgendin kéyin manga dadamning ehwalini dep béridu.

Muxbir: bashqilardin anglisaq, güzelnur xanim we ukiliringiz iqtisadiy jehettin qiyniliptu, buningdin sizning xewiringiz barmu?
Jewher: iqtisadiy jehettin hazirche güzelnur achamning 3000 som puli öyning tamiqigha yétidiken. Emma, her üch ayda üch ademning ayropilanda ürümchige bérip türmidiki dadamni körüshige 10 ming som kétidiken. Bu pul iqtisadiy jehettin bésim boluwatidu. Shunga güzelnur acham we ikki ukam dadamni waqtida bérip yoqliyalmaywatidu.

Muxbir: güzelnur xanimgha we ukiliringizgha iqtisadiy jehettin yardem qilish imkaniyiti barmu? junggo hökümiti buninggha ruxset qilamdu?
Jewher: méningche, buningdin kéyin ruxset qilip qalar deymen. Junggo hökümiti belkim ailimizning banka kartidiki tongliwétilgen pullirinimu qayturup bérishi mumkin.

Muxbir: siz xelqaraning dadingiz üchün néme ishlarni qilishini arzu qilisiz?
Jewher: dunya xelqining dadamni untup qalmasliqini ümid qilimen. Chünki, dadam uyghurlar üchün ishlidi, uyghurlar üchün heqiqetni sözlidi. Shunga dunya xelqning buni untup qalmasliqini ümid qilimen.

Muxbir: xitay hökümitidin némilerni kütisiz we telep qilisiz?
Jewher: junggo hökümiti choqum dadamgha erkinlik bérishi kérek. Dadamgha erkinlik bérilishini ümid qilimen. Dadam xata ish qilmidi. Dadam herqandaq xata ish qilghini yoq. Dadam peqet tili we qelimi bilen uyghurlarning qanuniy heqlirini telep qildi. Öz xelqi uyghurlargha barawerlik telep qildi. Dadam gunahsiz. Men mushundaq bir dadam bolghinidin pexirlinimen. Shunga men xitay hökümitidin dadamgha erkinlik bérishini uni türmidin azad qilishini telep qilimen.

Xitay hökümiti téxi yéqindila uyghur élide pasport resmiyetlirini asanlashturup, öymu-Öy kirip pasport tarqitiwatqanliqini xelqarada élan qilip uzun ötmeyla dairilerning pasportni yighiwélish heqqide bundaq jiddiy uqturush chiqirishi diqqet qozghidi. Uyghur paaliyetchiler uyghurlarning kishilik erkinlikining ilgirilep qamal astigha éliniwatqanliqini bildürdi.
Uyghur aptonom rayonluq partkomning yéngi sékrétari chén chüengo wezipige olturghandin buyan, arqa-Arqilap her sahege alaqidar yighinlarni chaqirip, uyghur élidiki bixeterlik tedbirlirini chingitish, intérnét-Uchur tor betlirige qaritilghan kontrolni kücheytish, xitay we az sanliq milletlerning birmu-Bir tughqan bolup, milletler ittipaqliqini shekillendürüshke oxshash bir qatar yol-Yoruqlarni otturigha chiqirip, ijra qilishqa bashlighan idi. Bir qanche kündin buyan ijtimaiy alaqe wasitiliride qumul, shixenze, manas we midung qatarliq sheher we nahiyilerdiki jamaet xewpsizlik organliri teripidin chiqirilghan uqturushlardin emdi nöwetning qaytidin pasport yighiwélishqa kelgenliki melum boldi.

Mesilen, qumulning dungxé rayonluq saqchixana, shixenze sheherlik saqchixana we midung sheherlik saqchixana tashqi ishlar ishxanisi teripidin chiqirilghan uqturushlarda pasporti barlarning pasportlirini 18-Öktebirgiche tapshurup bérishi, tapshurulmighan teqdirde pasport igilirige awarichilik bolidighanliqi eskertilgen. Shixenze sheherlik saqchixana teripidin chiqirilghan uqturushta bolsa tehdit tonida pasportini tapshurup bermigenlerning barliq aqiwetke özi ige bolidighanliqi yézilghan. Manas nahiyilik saqchi idarisi 10-Öktebir küni tarqatqan uqturushta 11-Öktebirdin bashlap pasport béjirishning toxtitilidighanliqi eskertilgen.

Uyghur aptonom rayonluq j x nazariti 2015-Yili awghustta mexsus uqturush tarqitip, uyghur aptonom rayonidiki ahalilerning pasport béjirish resmiyetlirining zor derijide addiylashturulghanliqini, bir parche iltimas jedwilini toldursila pasport alalaydighanliqini jakarlighan idi. Shundin kéyin xitay metbuatliri uyghurche, xitayche we inglizche xewerliri arqiliq uyghur élide yézilardimu keng türde pasport élishqa tizimlawatqanliqini, qisqighine 4 ay ichide 300 minggha yéqin kishige pasport tarqatqanliqini keng türde teshwiq qilghan. Biraq, dunya uyghur qurultiyi bash katipi dolqun eysa ependi bügün radiomizgha qilghan sözide, ötken yili chiqqan pasport béjirishni addiylashturush uqturushlirining meqsetlik halda ep bérilghan bolushi mumkinlikini éytti.

Biz bu pasport yighiwélishning qachanghiche dawam qilidighanliqi, néme üchün yighiwélinidighanliqini bilip béqish üchün yuqirida tilgha élinghan jaylardiki j x idarisining ishxanilirigha téléfon qilghan bolsaqmu, téléfonimizgha jawab béridighan adem chiqmidi.

Dairiler ötken yili pasport béjirish resmiyetlirini addiylashturghanda yene «dölet bixeterlikige tehdit» dep qarilidighan we pasport béjirip bérilmeydighan 7 xil türdiki kishilernimu élan qilghan. Radiomiz igiligen uchurlardimu pasport élishqa heqiqiy éhtiyaji bolghan kishilerning yenila her xil bahaniler bilen pasportsiz qéliwatqanliqi melum bolghan idi. Buning eng yéqinqi örniki bolsa bortalaliq rabiyxan anidur. Amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependi bolsa pasport yighiwélish qararini«ilgiriki niqabliq bésim siyasitining eksiche uning ochuq-Ashkara halda ijra qilinidighanliqining ipadisi», dédi.

Yuqiridiki shixenze sheherlik jamaet xewpsizlik idarisi teripidin chiqirilghan pasport tapshurush heqqidiki uqturushta pasportini tapshurmighanlarning hemme aqiwetke özi ige bolidighanliqi eskertilish bilen birge, bundin kéyin pasportqa iltimas qilmaqchi bolghanlarning nopusi turushluq jaylardiki saqchixanilargha bérip, d n a uchurlirini, chégradin kirip-Chiqish dairilirining jedwilini, ahaliler komitétining tamgha basqan qeghizini, xizmet orni barlarning xizmet ornining tamghisini yaki bolmisa xelq ishliri idarisining tamghisini basturup kélishini telep qilghan. Yuqiridikiler xitay dairilirining pasport élishqa qoyghan ölchimining ilgirikidinmu murekkepliship ketkenlikini körsitip bermekte. Bu yil iyunda, ili oblastliq partkomining organ géziti bolghan «ili géziti» de élan qilinghan bir xewerde, 1-Iyundin bashlap, ili oblastida pasportqa iltimas qilghanlardin «shu kishining d n a ni éniqlaydighan qan ewrishkisini élish, barmaq izini we awaz xatirisini élish» qatarliq üch ölchemlik kimlik xatirisi tüzümi yolgha qoyulidighanliqi élan qilinghandin kéyin, bu xewer xelqara metbuatlarningmu diqqitini qozghighan idi.

Ilshat hesen ependi, uyghur élide künsayin kücheytiliwatqan qamal siyasitining uyghurlarni qattiq narazi qilish bilen birge, yene ularning oxshimighan usullar arqiliq chetellerge qéchishini keltürüp chiqiridighanliqini bildürdi.

Dolqun eysa ependi bolsa xelqara jamaetni bu mesilige diqqet qilip, uninggha qarshi heqiqiy türde bir tedbir élishi kéreklikini eskertti.

Xitay dölet reisi shi jinping uyghur aptonom rayoni heqqidiki «seperwer qilish» yighinida, rayondiki barliq xizmetlerning menggülük eminliktin ibaret bash nishanni chöridep élip bérilishi kéreklikini qattiq tekitligen idi. Shunga közetküchiler bu pasport yighiwélishnimu chén chüengo chiqqandin kéyin toxtimay tilgha éliniwatqan bu bash nishanning bir qismi bolushi mumkinlikini mölcherlimekte.

Bu jehette teshwiqat ishliri qandaq kétip baridu? gézit mushterilirining sanini köpeytish meqsitide qandaq paaliyetler yürgüzülüwatidu? buninggha yashlar qandaq qarawatidu?

Biz bu heqte «uyghur awazi» gézitining bash muherriri érshat esmetof bilen söhbet élip barduq.

-Érshat, «uyghur awazi» gézitige mushteri toplash ishliri qandaq kétip baridu? buninggha kimlerni jelp qiliwatisiler? bu qétimda ularning sanini nechchige yetküzmekchisiler?
-Mushteri toplash kompaniyisi her yili jushqun, qizghin ötidu. Bizning hörmetlik gézitxanlirimiz ularning sanini téximu köpeytish meqsitide nurghun ishlarni qiliwatidu. Bolupmu bu yili yigit bashliri, xanim-Qizlar we bashqa aktiplar, mektep mudirliri, muellimler köprek mushteri toplash teshebbusini otturigha qoyuwatidu. Shularning biri yigit bashliri kéngishining teshebbusi bilen mushteriler sanini kéler yili 20 minggha yetküzimiz dégen shoar asasida jushqun ish kétip baridu. Shuning üchün jay-Jaylarda uchrishishlar ötküzüp, mushu nishangha yétishni arman qiliwatimiz.

-Ilgiri, yeni sowét dewride «kommunizm tughi» gézitige eng köp qanchilik mushteri yighilghan idi? mushu yéqinqi yillarda qandaq bolghan? kéyinki yili qandaq qilip ularning sanini 20 minggha köpeytmekchisiler?
-Omumen gézitimiz «kommunizm tughi» dewride mushteriler sani 24 mingdin ashqan iken. Mushteriler sanini ötken yili 14 mingdin bashlighan iduq. Bu aldinqi yilgha nisbeten 1200 ademge ösken. Biz kéyinki waqitlarda qazaqistandiki mushterilirimizni tehlil qilip, qanchilik yézish mumkin dégen mesile üstide oylanghandin kéyin, her oninchi uyghur yézilsa, sani 20 mingdin ashidiken. Bu yolda hazir ishlar qizghin kétip baridu.

-Sizge yaxshi melum, gézitning kélechek mushteriliri yashlardur. Ene shu yashlarni buninggha seperwer qilishta qandaq ishlar élip bériliwatidu?
-Elwette, kéyinki yillarda gézitimizge yashlarning yézilishi bek töwenlep ketti. Shuning üchün bu boshluqni toldurush meqsitide yashlar arisida teshwiqat ishliri méngiwatidu. Bu jehettin qazaqistan uyghur yashliri birliki xéli paaliyetchanliq tonutuwatidu. Hazir sheher we nahiyilerde meshrepler ewj aldi. Uyghur yashliri meshrep arqiliq örp-Adetlirimizni saqlap, metbuatimizni, medeniyitimizni tereqqiy etküzüshke özlirining ülüshini qoshuwatidu. Shuning üchün meshreplerge qatniship, teshwiqat ishlirini mangghuzuwatimiz. Ikkinchidin, yashlarni jelp qilish meqsitide biz «meshel» yashlar bulungini chiqiriwatimiz.

-Kéyinki waqitlarda gézitxanilar «uyghur awazi»ni tor betliridinmu oqush imkaniyitige ige boldi. Buning mushteriler sanini köpeytishke dexli yetküzüshi mumkinmu?
-Qazaqistanning axbarat we alaqe ministiri daurén abayéf kelgendin béri omumen metbuatqa bolghan telep küchiyiwatidu. Shularning biri gézitimizni ijtimaiy torlarda köprek terghib qilish. Biz shuni orundawatimiz. Gézitimizni hazir pütkül dunyadiki 26 dölette yashaydighan uyghurlirimiz oquwatidu. Bügünki künde intérnét yézilargha téxi tarqighini yoq. Ikkinchidin, oqurmenlirimizning köpchiliki chong we ottura yashtikiler bolghachqa, ular intérnétqa anche kirip ketmeydu. Uyghur gézitxanlirining sewiye jehettin yene bir özgichiliki ular «biz intérnétta körsekmu, gézitimiz millitimizning pexri» dep, ularning gézitning qeghez nusxisigha bolghan muhebbiti téxi öchkini yoq.

Melum bolushiche, «uyghur awazi» gézitige mushteri bolghan uyghurlarning bir qismi almata wilayitige qarashliq talghir nahiyiside yashaydu. Biz bu yerdiki ehwalni bilish meqsitide talghir nahiyilik bash yigit béshi jamaldin nasirofqa murajiet qilduq.

J. Nasirofning éytishiche, 2015-Yilqi mushteri toplash ishliri netijiside 881 kishi gézitke yézilghan bolsa, 2016-Yili biwasite gézit rehberliki bilen birlikte yurt-Jamaetchilik arisida élip bérilghan terghib-Teshwiqat ishliri netijiside mushterilerning sani mingdin éship, aldinqi yildin 147 adem oshuq yézilghan. J. Nasirof bu ishning qandaq qilip emelge ashurulghanliqi heqqide toxtilip, mundaq dédi: «talghir nahiyiside 13 yéza bolup, shuning 10 chong yézilar. Shu yézilargha bash muherrir bilen bille chiqip, ahali bilen uchrashtuq. Gézitke yézilish, pochta xadimlirining ishi oxshash soallargha érshat özi jawab berdi. Men, oylaymenki, bash muherrirning shu yézilargha chiqip, teshwiqat yürgüzüshi sewebidin mushteriler sani mingdin ashti. Bu yili yene chong ishlarni élip kétip baridu. Yigirme kün burun pütkül yézilarning bash beglirini, aktiplarni dem élishqa élip chiqip, shu yerge bash muherrirni teklip qilip, uchrishish qilduq. Gézitimizge xelqimizni téximu oyghitish meqsitide shu yerge yighilduq».

J. Nasirof shundaqla gézitke yézilish we bashqimu ishlarda ahalining, bolupmu yashlarning oyghinidighan waqtining alliqachan yetkenlikini bildürdi.